در جامعه افراد زیادی هستند که هرکدام ویژگی ها و منش خاص خود را دارند؛ یکی باهوش تر است، دیگری کارمندی بهتری است، دیگری بلد است بهتر آشپزی کند و... بالاخره همه آدم ها ضعف هایی هم دارند اما نکته ای که وجود دارد، این است که بعضی از آدم ها ضریب هوشی کمتری دارند و برای همین سخت تر می توانند زندگی طبیعی ای در تعامل با اطرافیان خودداشته باشند و نگاه افراد جامعه به آنها نیز به یک نگاه خاص و حتی توام با ترحم تبدیل می شود.

اصطلاح دانش‌آموزان هوش‌مرزی به آن دسته از دانش‌آموزان اطلاق می‌شود که عملکرد آنها در آزمون‌های هوش یک تا دو انحراف استاندارد پایین‌تر از میانگین جامعه قرار می‌گیرد و به آنها دیرآموز، کندآموز یا مرزی می‌گویند و حدود 6.13 درصد از جمعیت جامعه را تشکیل می‌دهند.

 دانش‌آموزان با بهره هوشی 70 تا 85 دانش‌آموز هوش‌مرزی یا دیرآموز هستند که تا 10 سال پیش در مدارس استثنایی درس می‌خواندند و حالا در صورت پیگیری خانواده‌ها به مدارس عادی راه می‌یابند.

در سال حدود 21 هزار نوآموز در سطح استان در طرح‌های سنجش سلامت از لحاظ توان‌بخشی مورد معاینه و غربالگری قرار می‌گیرند که شناسایی دانش‌آموزان هوش مرزی نیز شامل این طرح است.

در غربالگری بر مبنای هوش تلفیقی، دانش‌آموزان کم‌توان ذهنی با بهره هوشی کمتر از 50 به بهزیستی فرستاده می‌شوند. هوش بین یک تا 25 حمایت‌پذیر، بین 25 تا 50 تربیت‌پذیر و از 50 تا 70 آموزش‌پذیر تلقی می‌شوند که این دسته از ذانش‌آموزان در دنیا آهسته‌گام نامیده می‌شوند.

دانش‌آموزان استثنایی که در مدارس کم‌توان ذهنی مشغول به تدریس هستند، بهره هوشی بین 50 تا 70 را دارند. از 85 به بالا عادی و کمی باهوش‌تر‌ و از 115 به بالا سرآمد هستند.

مشکلات شخصی و همچنین چالش‌های پیش روی دانش‌آموزان هوش مرزی در اجتماع:

 این دانش‌آموزان نیازمند پاسخ درست خانه و مدرسه هستند. آنها در برخی مهارت‌های حرکتی ظریف و پیچیده مانند سوزن نخ کردن و همچنین در هماهنگی چشم و دست ضعیفند و نسبت به بچه‌های عادی قدرت تمرکز کمی دارند، در گفتار و زبان دچار مشکل بوده و دارای مشکلات حرکتی، عدم اعتماد به نفس و از آنجاکه نگرش منفی نسبت به خود دارند بی‌انگیزه بوده و مهارت‌های اجتماعی را کمتر یاد می‌گیرند.

علاوه بر این، آنها احساس ناامنیِ روانی – عاطفی و ناهنجاری‌های رفتاری عاطفی دارند. دانش‌آموز دیرآموز یا مرزی ترس از مدرسه رفتن دارد که قطعاً در این رابطه عدم همکاری بین خانواده و مدرسه می‌تواند مشکل‌آفرین باشد، در حالی که آنها با تحصیل در مدارس عادی می‌توانند در کنکور هم قبول شوند.

در مورد این افراد و نوع عقب ماندگی شان حرف و حدیث های زیادی وجود دارد. در روان شناسی، مشکل این کودکان به 3 دسته خفیف، متوسط و شدید تقسیم می شود.

آنها البته از عقب ماندگان ذهنی نیستند اما بهتر است والدین پس از درک تفاوت فرزند خود با دیگران، او را از نظر ضریب هوشی ارزیابی کنند.

 آیا این افراد به تنهایی می توانند کار کنند یا حتما باید مراقب و حامی ای داشته باشند؟

-  این به توانایی هرکدام از آنها بستگی دارد. خیلی از افراد دارای هوش مرزی به تنهایی کار می کنند و بعضی های دیگر باید حتما فردی در کنارشان باشد. خوشبختانه بیشتر آنها آموزش پذیرند و می توانند تا حدودی گلیم خود را از آب بیرون بکشند. نکته مهمی که وجود دارد، این است که نباید بیش از توانایی شان از آنها توقع داشت چون این موضوع باعث اضطراب و افسردگی شان خواهدشد. ضمن اینکه آنها متوجه تفاوت خود با دیگران هستند و برای همین وقتی تحت فشار قرار بگیرند، دچار استرس می شوند.

به طور کلی، افرادی که هوش مرزی دارند، می توانند براساس توانایی هایشان شغلی نیز برای خود انتخاب کنند. ضمن اینکه معمولا از نظر جسمی سالم هستند و ممکن است فقط در انجام کارهایشان کمی کندتر از دیگران باشند.

 آیا افرادی که هوش مرزی دارند، می توانند ازدواج کنند؟

-  در مورد ازدواج این افراد هم نظرهای متفاوتی وجود دارد. اما اغلب بر این باورند که این افراد می توانند ازدواج کنند، هرچند که گاهی مشکلاتی بر سر راه پیوند آنها ایجاد می شود؛ مثلا برخی از والدین سعی می کنند فردی را برای فرزند دارای هوش مرزی شان انتخاب کنند که باهوش تر است تا بتواند به فرزندشان کمک کند اما این کار اشتباه است چون قطعا طرف مقابل از نظر ورانی آسیب خواهددید. بهتر است هر دو نفر از نظر هوشی تقریبا در یک سطح باشند؛ نه خیلی بالاتر و نه خیلی پایین تر.

آیا آنها می توانند بچه دار هم بشوند؟

- بله، آنها توانایی بزرگ کردن فرزندشان را هم دارند. نمونه بارزش را در فیلم «حوض نقاشی» مازیار میری دیدیم که بازیگران آن یعنی شهاب حسینی و نگار جواهریان این موضوع را به تصویر کشیده بودند.

داشتن هوش مرزی یک مشکل ارثی است؟

- نه، خیلی ها هم بر اثر تشنج یا ضربه ای که به سرشان وارد شده، دچار این مشکل می شوند.

آیا این افراد قبل از ازدواج به آزمایش های ژنتیکی نیاز دارند؟

- بله، بهتر است هم آزمایش های ژنتیک انجام دهند، هم تحت نظر روان پزشک برای مشاوره باشند.

اگر مرد و زنی هوش مرزی داشته باشد، می توانند در یک خانه مستقل و دور از خانواده هایشان با هم زندگی کنند؟

- بله، این افراد می توانند به تنهایی کارهای خود را انجام دهند اما بهتراست حداقل محل زندگی آنها نزدیک خانواده هایشان باشد تا اگر مشکلی پیش آمد، بتوانند سریع خودشان را برسانند. البته اگر هم خیلی مواظبشان باشیم، وابسته تر خواهندشد و اعتماد به نفسشان را از دست خواهندداد.

متاسفانه خیلی از والدین این مشکل فرزندشان را موقع ازدواج پنهان می کنند.

-  همین طور است. بعضی ها حتی از شهر می روند به روستا و برای پسرشان زن ناشناسی می گیرند تا این مساله را کتمان کنند اما این رفتارها اصلا درست نیست. بهتر است هر 2 خانواده در جریان این موضوع قرار بگیرند چون اگر یکی از طرفین در این مورد اطلاعی نداشته باشد، طبق قانون می تواند از همسرش جدا شود.


 بچه های افرادی که هوش مرزی دارند، وقتی به سن بلوغ می رسند، مشکلی با والدینشان پیدا نمی کنند؟

متاسفانه نوجوانان زیادی را می بینیم که مثلا از نابینایی یا ناشنوایی والدینشان دلخور هستند و حتی افسرده شده اند و برای همین حتما بچه هایی که والدینشان مشکل خاصی دارند، باید تحت نظر مشاور باشند تا کمتر از نظر روانی آسیب ببینند و به افرادی مضطرب و گوشه گیر تبدیل نشوند.

معمولا در جامعه چه خطراتی این کودکان را تهدید می کند؟

عمده ترین خطری که تقریبا اغلب والدین از آن هراس دارند سوءاستفاده جنسی از آنهاست و دختران معمولا بیشتر از پسران آسیب می بینند. بسیاری از والدین این قبیل کودکان نیز دائما با ناکامی درون خود در کشمکش هستند و هرازگاهی در این خیال فرو می روند که پس از آنها چه بر سر فرزندشان خواهدآمد.

راهکارهای آموزشی برای دانش آموزان مرزی

* این دانش آموزان همواره می بایستی تشویق شوند.

* آموزش را از ساده به مشکل شروع نموده و مطالب را تکرار کنید.

 * سعی کنید مطالب را یکباره آموزش ندهید. 

*زمینه موفقیت دانش آموز را در دروس مختلف فراهم کنید.

* دانش آموز را تشویق به فعالیتهای جمعی نمایید.

* تفاوتهای فردی را مد نظر داشته باشید و این دانش آموزان را با دیگران مقایسه نکنید.

* این دانش آموزان زود خسته می شوند لذا ساعات درسی را طولانی  نکنید.

* در حد توانشان به آنها مسئولیتهایی را محول کنید.

*در رابطه با این دانش آموزان صبور باشید و به شخصیت آنها احترام بگذارید.

   مشکلات تحصیلی دانش آموزان ناتوان در یادگیری

-نیازمند به تقویت دقت بینایی هستند

-نمی توانند صدای حروف را یاد بگیرند

-نیاز به تکرار و تمرین دارند.

-نمی توانند دستورات شفاهی را بیاد بیاورند.زیرا حافظه شنوایی ضعیفی دارند.

-در انجام کارها و تکالیف درسی کند هستند.

-مرتبا خیالبافی می کنند.

-کمی بیش فعال هستند.

-اکثر اوقات عصبی و مضطرب هستند.

-در اغلب اوقات در تشخیص مفاهیم چپ و راست و جهت یابی مشکل دارند.

-اکثرا بد خط هستند.

-در ترسیم اشکال هندسی مشکل دارند.

-در برخی موارد حروف و یا اعداد را وارونه می نویسند.

-در نوشتن و هجی کردن دچار مشکل هستند.کند خوان هستند.

-غالبا وقتی بتنهایی مطلبی را می خوانند برخی حروف و کلمات را جا می اندازند.

-دستورات نوشته شده را نمیتوانند درک کنند.

-در شناخت زمان(روز-هفته -ماه-سال-ساعت-دقیقه-ثانیه و...) مشکل دارند.

- اغلب ناسازگار هستند ونمیتوانند رفتارهای خود را کنترل کنند.

-ممکن است در برخی جهات  استعداد داشته باشند.اما در امور تحصیلی ضعیف عمل می کنند.

-توجه کم و تمرکز اندکی دارند.

-تحمل شکست را ندارند.برای دریافت پاداش عجول هستند.نمی توانند منتظر نوبت بمانند.

-در برابر کارها و مسئولیتهای جدید مقاومت می کنند و در سازگاری با موقعیت جدید مشکل دارند.

-برای انجام بسیاری از مسئولیتها بی میل و ناتوان هستند.

-نمی توانند شخصا تصمیم بگیرند و مرتبا مردد هستند.

-احساس حقارت می کنند و یا گاهی اوقات خود بین هستند.

-تواناییهای خود را نمیشناسند.وهمیشه از خود انتقاد می کنند.

-به آسانی احساس رنج و شکست می کنند و نمی توانند انتقادهای سازنده با بپذیرند.

راهکارهای آموزشی  برای دانش آموزان ناتوان در یادگیری

*اجازه دهید از انگشتان خود و یا برگه یادداشت استفاده کنند

*بگذارید جهت رسم اشکال هندسی از شابلونها استفاده کنند.

*جهت کمک به آنها از همسالانشان مدد بگیرید.

*اجازه دهید جهت تفاوت گذاشتن میان مسائل و مطالب مختلف از مدادهای رنگی استفاده کنند.

*گاهی اوقات بگذارید تقلب کنند.

*مسئله تصویری به آنها بدهید.

* دقت و حافظه آنها را تقویت کنید.

*برای تدریس درس ریاضیات از ریتم و موسیقی استفاده شود و دانش آموزان ،اعداد را با هر ضربه ای که می زنید بنویسند.

*از کامپیوتر کمک بگیرید.

 تهیه  و تنظیم :فاطمه اقدسی